Ekspert radzi

Dowiedz się od specjalistów, jak najlepiej dbać o siebie przed ciążą i w jej trakcie, by cieszyć się zdrowiem swoim i swojego dziecka.

Nawodnienie w ciąży

Woda to substancja, która jest niezbędna do życia. Obok węglowodanów, białek, tłuszczów, składników mineralnych i witamin stanowi jeden z sześciu podstawowych składników pokarmowych. Substancja ta pełni wiele różnorodnych funkcji i jest zaangażowana w praktycznie wszystkie procesy zachodzące w organizmie człowieka.

Woda jest najobficiej występującą cząsteczką w organizmie człowieka, która przechodzi proces ciągłego recyklingu. Woda jest przede wszystkim głównym składnikiem ludzkiego organizmu, a jej zawartość jest bardzo zróżnicowana i może stanowić od 45 do 75% masy ciała człowieka. Różnice w zawartości wody w organizmie są związane z wiekiem, płcią, budową i składem ciała, stanem fizjologicznym organizmu i stanem psychicznym człowieka. Całkowita zawartość wody w organizmie człowieka zmienia się wraz z wiekiem. Organizm 24-tygodniowego płodu zawiera około 88% wody, natomiast u noworodka znajduje się jej już tylko 75%. Po urodzeniu zawartość wody w organizmie zmniejsza się w ciągu roku i wynosi około 60%. W ciągu pierwszych kilku lat życia różnice między całkowitą zawartością wody w organizmie dziewcząt i chłopców są niewielkie. Zauważalne różnice w zależności od płci odnotowuje się dopiero po 10 roku życia, a związane jest to ze zmianami w składzie ciała: zmniejszeniem zawartości beztłuszczowej tkanki i zwiększeniem zawartości tkanki tłuszczowej u dziewcząt w porównaniu z chłopcami. Zawartość wody w organizmie zdrowego i dorosłego mężczyzny o prawidłowej masie ciała wynosi około 60%. U zdrowej, dorosłej i nieotyłej kobiety całkowita zawartość wody kształtuje się na poziomie 54% i jest o około 6% niższa niż u mężczyzn, co wynika z większego udziału tkanki tłuszczowej.

Kobiety w ciąży cechują się większą zawartością wody w organizmie, która stanowi 72-75% masy ciała ciężarnej. Właściwe nawodnienie ciężarnej jest warunkiem utrzymania prawidłowej homeostazy jej organizmu oraz ustroju płodu. Woda spożywana przez matkę jest niezbędna do produkcji płynu owodniowego oraz prawidłowego rozwoju i funkcji tkanek płodu, zwłaszcza komórek ośrodkowego układu nerwowego, które są szczególnie wrażliwe na jej niedobór.

 

Ile pić?

Dobowe zapotrzebowanie na wodę wzrasta stopniowo od początku ciąży i jest wyższe o co najmniej 300ml, niż u kobiet nie ciężarnych (Tabela 1).

 

Tabela 1. Zapotrzebowanie na wodę dla różnych grup populacyjnych (IŻŻ, 2017)

Grupa  wiek (lata)

Woda (ml/dobę)

Niemowlęta

0–0,5

700–1000

0,5–1

800–1000

Dzieci

1–3

1250

4–6

1600

7–9

1750

Chłopcy

10–12

2100

13–15

2350

16–18

2500

Dziewczęta

10–12

1900

13–15

1950

16–18

2000

Mężczyźni

19–30

31–50

51–65

66–75

> 75

2500

2500

2500

2500

2500

Kobiety

19–30

31–50

 51–65

 66–75; > 75

 ciąża

 laktacja

2000

2000

2000

2000

2300

2700

 

Szacuje się, że ok. 20% całkowitego dziennego spożycia wody dostarczanych jest z pożywieniem, a 80% należy dostarczyć w postaci płynów. W Polsce normy zalecanego spożycia wody zostały opublikowane przez Instytut Żywienia i Żywności w Warszawie, w których również uwzględniono wodę pitną w postaci czystej, wodę pochodzącą z napojów oraz wodę dostarczaną wraz z pokarmem (przyjęto wytyczne EFSA).

W przebiegu prawidłowej ciąży w ustroju matki dochodzi do zatrzymania od 4 do 6 litrów płynu. U kobiet ciężarnych, zwłaszcza w II i III trymestrze, obserwuje się obniżenie progu dla odczucia pragnienia. Sygnał ten ostrzega ciężarną, że mechanizmy kontrolujące zdolność organizmu do zatrzymania wody są na wyczerpaniu, co oznacza potrzebę szybkiego uzupełnienia jej niedoborów.

Zatrzymanie wody w czasie ciąży jest związane również z produkcją płynu owodniowego, który odgrywa rolę ochronną dla płodu, jako bariera mechaniczna chroniąca go przed urazami. Zapewnia nienarodzonemu dziecku stałą temperaturę środowiska, w którym się rozwija oraz chroni go przed infekcjami.

Prawidłowa objętość płynu owodniowego umożliwia również płodowi wykonywanie ruchów ciała rozwijających jego masę mięśniową. Niedostatecznie spożywanie płynów przez ciężarną może doprowadzić do małowodzia, z którym związane są liczne powikłania (zaburzenia rozwoju płuc, twarzy i kończyn).

Właściwe nawodnienie matki ma znaczący wpływ na objętość płynu owodniowego. Spożycie w krótkim czasie dużej ilości wody (2 litry w okresie 2-4 godzin) przy obniżonej wartości indeksu płynu owodniowego przywraca prawidłową objętość wód płodowych. Flack i wsp. wykazali, że spożycie dużej ilości płynów nie ma wpływu na objętość płynu owodniowego, jeżeli jego poziom jest prawidłowy. Jednak zmniejszenie podaży wody przez ciężarną z prawidłową objętością płynu owodniowego może w krótkim czasie doprowadzić do redukcji objętości wód płodowych nawet o 8%.

Wystarczająca podaż płynu w okresie ciąży i prawidłowe nawodnienie matki pozwala utrzymać poziom wód płodowych na prawidłowym i stałym poziomie.

Prawidłowe nawodnienie w ciąży pozwala również na redukcję uciążliwych dolegliwości związanych z ciążą takich jak poranne nudności i wymioty, zaparcia, suchość skóry czy infekcje dolnego odcinka dróg wyprowadzających mocz. Zwłaszcza te ostatnie, w przypadku nieprawidłowej podaży płynów i ograniczeniu oddawania moczu, mogą prowadzić do nawrotów schorzenia lub infekcji dróg moczowych i nerek.

Co pić?

Zgodnie z zaleceniami The Bevarage Guidance Panel oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego (2009, 2011 r.) minimalne spożycie wody pitnej (butelkowanej źródlanej lub mineralnej nisko lub średnio-zmineralizowanej, filtrowanej wody kranowej, ewentualnie zawsze przed spożyciem przegotowanej wody kranowej) powinno wynosić nie mniej niż 60% - 80%, a rekomendowana objętość powinna stanowić nawet 100% dobowego zapotrzebowania na płyny.

Ciężarna powinna spożywać wodę powoli i w małych porcjach, tak by stopniowo uzupełniać jej niedobór. Przy wysokiej temperaturze otoczenia i podczas wysiłku fizycznego należy pić jej znacznie więcej. Wypita woda nie wchłania się natychmiast. Uczucie zaspokojenia pragnienia ma miejsce wcześniej, zanim dojdzie do wyrównania niedoboru płynów ustrojowych. Z tego powodu w upalne dni lub podczas czy po wysiłku fizycznym należy wypić dodatkowo mniej więcej 1/3 objętości wody, ponad spożycie które całkowicie zaspokoiło pragnienie. Ważne jest zwrócenie uwagi na temperaturę spożywanej wody. Zaleca się, by wynosiła ona ok. 15°C.

Bardzo istotny jest rodzaj wybieranych płynów, głównym ich źródłem powinna być woda, gdyż najlepiej nawadnia organizm, nie dostarcza energii, a w zależności od rodzaju może dostarczać większej lub mniejszej ilości elektrolitów. Woda jest także zalecana ze względu na korzystny wpływ na apetyt, pomaga w ograniczeniu spożycia cukru i ułatwia utrzymanie zdrowych przyrostów masy ciała w czasie ciąży. Alternatywą dla czystej wody może być dodatek do niej liści mięty, bazylii cytrynowej, niewielkiej ilości świeżych owoców lub mały kawałek imbiru.

Kawę i herbaty (najlepiej bez dodatku cukru) należy spożywać z umiarem, są źródłem kofeiny, której nadmiar w ciąży może szkodzić. Większość ekspertów uważa, że przyszłe matki nie powinny spożywać więcej niż 300 mg kofeiny dziennie. Najnowsze rekomendacje British Food Standards Agency ograniczyły jej ilość do 200 mg na dobę̨. Badania wykazały, że po spożyciu przez matkę 2 filiżanek naturalnej kawy u płodu wzrasta liczba oddechów i dochodzi do zmniejszenia rytmu serca. Niektóre badania sugerują również, że już przy spożyciu ok. 150– 200 mg kofeiny na dobę znacznie wzrasta ryzyko poronienia.

Wśród niezalecanych płynów znajdują się napoje słodzone oraz soki owocowe, które zwiększają wartość energetyczną diety przyczyniając się do rozwoju nadwagi i otyłości oraz zwiększają ryzyko wystąpienia cukrzycy ciążowej. Chcąc zachować balans w diecie nie należy ich pić więcej niż 1 litr na tydzień. Warto zwrócić uwagę na te produkty, ponieważ są one znacznym źródłem energii (1 szklanka napoju lub soku to nawet 80-100 kcal). Ponad 35% dorosłych Polaków tylko z konsumpcji napojów przekracza zalecaną przez WHO ilość tzw. cukrów dodanych w diecie (jest to cukier dodawany w procesie produkcji, gotowania czy konsumpcji, obejmuje także cukier naturalnie występujący w sokach, nektarach i miodzie), które nie powinny dostarczać więcej niż 10% dziennej dawki energii. Aktualnie dorosły Polak wraz z różnymi napojami wypija średnio nawet 415 kcal dziennie.

Gazowana czy niegazowana?

Zarówno woda niegazowana jak i gazowana spełniają te same funkcje nawadniając organizm nie niosąc ze sobą zbędnych kalorii i dodatków, ale  niegazowana  jest bardziej uniwersalna. Woda gazowana charakteryzuje się niskim pH i dzięki temu bakterie mają mniej korzystne środowisko dla rozwoju. Z drugiej strony niewskazana jest w dużych ilościach, ponieważ niskie pH sprzyja rozwojowi próchnicy.

Gazowane wody nie są zalecane:

  • Małym dzieciom oraz kobietom w ciąży i karmiącym piersią, ponieważ dwutlenek węgla może powodować wzdęcia, również szybciej gasi pragnienie, co może wpływać na mniejsze w stosunku do zapotrzebowania spożycie i powodować niewystarczające nawodnienie organizmu.
  • Osobom mającym schorzenia przewodu pokarmowego, ponieważ może wzmagać dyskomfort.
  • Chorującym na zapalenie krtani – dwutlenek węgla może podrażniać krtań.
  • Podczas aktywności fizycznej – ponieważ dwutlenek węgla drażniąc ścianki żołądka wcześniej daje uczucie zaspokojenia pragnienia i wypijamy mniej niż organizm rzeczywiście potrzebuje.

Korzyści z picia wody

  • wspomaga pracę mózgu
  • może pomóc skrócić czas trwania migreny
  • zwiększa wytrzymałość mięśni
  • pomaga zapobiegać przegrzaniu organizmu
  • pomaga chronić zęby przed próchnicą
  • poprawia ukrwienie, jędrność i elastyczność skóry
  • nie zaburza apetytu i upodobań smakowych
  • zmniejsza odczucie głodu i powoduje wzrost sytości
  • pomaga zapobiegać nadwadze i otyłości
  • przyspiesza metabolizm
  • wspomaga odchudzanie
  • ułatwia usuwanie zbędnych produktów przemiany materii
  • zapobiega zaparciom
  • zapobiega infekcjom układu moczowego
  • zmniejsza zachorowalność na nowotwory pęcherza i jelita grubego
  • zapobiega powstawaniu kamieni nerkowych
  • zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych

 

Piśmiennictwo

Kavouras S.A., Anastasiou C.A.: Water Physiology, Essentiality, Metabolism, and Health Implications. Nutr Today, 2010, 45, 27-32.

Scientific Opinion on Dietary Reference Values for water, EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies (NDA), EFSA Journal, 2010, 8,1459.

Gawęcki J., Brzozowska A. (red.): Woda w żywieniu i jej źródła, Wyd. Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego, Poznań 2008.

Litwin M.: Woda – uniwersalny rozpuszczalnik. Standardy Medyczne, 2007, 4, 83- 85.

Verbalis J. Disorders of body water homeostasis. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2003, 17, 471-503. 5. Carlin A, Alfirevic Z. Physiological changes of pregnancy and monitoring. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2008, 22, 801-823.

Lee R. Bevarages: the good, the bad and the ugly. Explore. 2008, 4, 210-212.

Kleiner S. Water: an essential but overlooked nutrient. J Am Diet Assoc. 1999, 99, 200- 206.

Jarosz M, Szponar L, Rychlik E. Znaczenie wody w żywieniu człowieka i jej wpływ na ogólną kondycję organizmu. Ekspertyza Instytutu żywności i żywienia. Warszawa, 2007.

Guan J, Mao C, Feng X, [et al.]. Fetal development of regulatory mechanisms for body fluid homeostasis. Braz J Med Biol Res. 2008, 41, 446-454.

Brace R. Physiology of amniotic fluid volume regulation. Clin Obstet Gynecol. 1997, 40, 280-289.

Kilpatrick S, Safford K, Pomeroy T, [et al.]. Maternal hydration increases amniotic fluid index. Obstet Gynecol. 1991, 78, 1098-1102.

Kilpatrick S, Safford K. Maternal hydratation increases amniotic fluid index in women with normal amniotic fluid. Obstet Gynecol. 1993, 81, 49-52.

Flack N, Sepulveda W, Bower S, [et al.]. Acute maternal hydration in third-trimester oligohydramnios: effects on amniotic fluid volume, uteroplacental perfusion, and fetal blood flow and urine output. Am J Obstet Gynecol. 1995, 173, 1186-1191.

Weng X, Odouli R, Li DK., Maternal caffeine consump- 21. tion during pregnancy and the risk of miscarriage: a prospective cohort study, Am. J. Obstet. Gynecol., 2008, 198(3), 279.

Ford R.P., Schluter P.J., Mitchell E.A., et al., Heavy caf- 22. feine intake in pregnancy and sudden infant death syndrome, Arch. Dis. Child., 1998, 78, 9-13.

Jennifer R. Niebyl, M.D. Nudności i wymioty w czasie ciąży. N Engl J Med 2010;363:1544-50.

Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące spożycia wody pitnej przez kobiety w okresie rozrodczym, ciężarne oraz karmiące piersią. Ginekol Pol. 2009, 80, 538-547.

Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego  "Znaczenie nawodnienia w prewencji chorób u kobiet w wieku prokreacyjnym." Ginekol Pol 82 (2011): 943-945.