Ekspert radzi

Dowiedz się od specjalistów, jak najlepiej dbać o siebie przed ciążą i w jej trakcie, by cieszyć się zdrowiem swoim i swojego dziecka.

Najczęściej popełniane błędy w ciąży

Sposób żywienia kobiet przed oraz w czasie trwania ciąży należy do najważniejszych czynników środowiskowych odpowiedzialnych za prawidłowy przebieg ciąży, rozwój dziecka w okresie płodowym oraz stan jego zdrowia zarówno w okresie dzieciństwa, jak i w życiu dorosłym. Wpływa on również na zdrowie matki oraz jej funkcjonowanie po porodzie. Nieprawidłowe żywienie w tym okresie może polegać z jednej strony na nadmiernej ilości spożywanych pokarmów, z drugiej zaś na niedostatecznej podaży składników odżywczych, a zwłaszcza witamin i składników mineralnych, co w konsekwencji może prowadzić do wielu zaburzeń metabolicznych w organizmie matki oraz płodu. Dlatego też szczególnie istotne jest unikanie błędów żywieniowych w okresie ciąży.

Do najczęściej występujących nieprawidłowości w żywieniu kobiet ciężarnych należą:

  1.  Wysokie spożycie energii prowadzące do nadmiernych przyrostów masy ciała.
  2.  Niestosowanie odpowiedniej suplementacji.
  3.  Niskie spożycie warzyw i owoców.

Wysokie spożycie energii prowadzące do nadmiernych przyrostów masy ciała

Poprzez osiągnięcie prawidłowego wskaźnika masy ciała (BMI) przed ciążą, jak również poprawę stanu odżywienia przed i w czasie ciąży, ciężarna może obniżyć ryzyko powikłań ciąży (np. cukrzycy, stanu przedrzucawkowego) i zmniejszyć ryzyko niektórych wad rozwojowych u dziecka, w tym wad wrodzonych, zahamowania wzrostu wewnątrzmacicznego oraz chorób przewlekłych w życiu dorosłym. Choć najkorzystniejsze jest osiągnięcie dobrego stanu zdrowia i prawidłowej masy ciała jeszcze przed poczęciem , to kobiety z nadmierną masą ciała mogą mieć wpływ na jej przebieg poprzez prowadzenie zdrowego stylu życia (rozumianego, jako stosowanie prawidłowo zbilansowanej diety i regularną aktywność fizyczną).

Dla optymalnego rozwoju płodu duże znaczenie ma zarówno prawidłowa masa ciała matki przed zapłodnieniem, jak i przyrost masy podczas ciąży. Niedowaga przed ciążą może przyczyniać się do małej masy urodzeniowej dziecka (masa ciała poniżej 2,5 kg), co wiąże się z częstszą umieralnością okołoporodową oraz zwiększoną podatnością w późniejszym wieku na takie choroby, jak nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca czy cukrzyca typu 2.

Przez wiele setek lat panowało przekonanie, że kobieta w ciąży powinna „jeść za dwoje”, a boginie płodności przedstawiano jako kobiety z wyraźnym nadmiarem podskórnej tkanki tłuszczowej. Dziś jednak wiemy, że nadmierna masa ciała matki może być także niekorzystna.  Nadwaga lub otyłość zwiększa u ciężarnej ryzyko nadciśnienia tętniczego, infekcji dróg moczowych, krwotoku po porodzie oraz konieczności rozwiązania ciąży cięciem cesarskim. Przebieg ciąży u kobiet otyłych częściej jest powikłany cukrzycą ciężarnych i stanem przedrzucawkowym. Otyłość matki sprzyja występowaniu wysokiej masy ciała u dziecka, co może przyczynić się do wystąpienia zaburzeń metabolicznych w jego późniejszym wieku.

Prawidłowy przyrost masy ciała podczas ciąży jest jednym z najważniejszych warunków urodzenia zdrowego dziecka o optymalnej masie ciała i właściwym składzie ciała. Przeprowadzone przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) badania wykazały, że urodzeniowa masa ciała 3,1-3,6 kg (średnio 3,3 kg) skojarzona jest z optymalnym rozwojem płodu. Z prawidłową masą ciała noworodka wiązały się przyrosty masy ciała matki w czasie ciąży pomiędzy 10 a 14 kg.

 

Tabela 1. Zalecany przyrost masy ciała w czasie ciąży pojedynczej (Instytute of Medicine, Stany Zjednoczone).

Masa ciała przed ciążą

BMI (kg/m2)

Całkowity przyrost masy ciała (kg)

Przyrosty masy ciała*

w II i III trymestrze (kg/tydz)

Niedowaga

<18,5

12,5-18

0,5

(0,5-0,6)

Prawidłowa masa ciała

18,5-24,9

11,5-16

0,5

(0,4-0,5)

Nadwaga

25,0-29,9

7-11,5

0,3

(0,2-0,3)

Otyłość

≥30

5-9

0,2

(0.2-0,3)

* W pierwszym trymestrze zaleca się przyrost masy ciała wynoszący 0,5-2,0 kg

 

W czasie ciąży, podaż energii powinna być zwiększona w ilości znacznie poniżej wymaganego wzrostu spożycia składników odżywczych. Zapotrzebowanie na energię wzrasta w II trymestrze ciąży o 340 kcal/dobę i w III trymestrze o 450 kcal/dobę w stosunku do zapotrzebowania sprzed ciąży. Zatem, zalecana jest zmiana nawyków żywieniowych w celu osiągnięcia bardziej zbilansowanej i odżywczej diety i stosowanie zasady „jem dla dwojga”.

 

 

Niestosowanie odpowiedniej suplementacji 

Z badań wynika, że większość kobiet w ciąży stosuje niezbędne suplementy diety. Jednak aż jedną czwarta ciężarnych deklaruje nie przyjmowanie rekomendowanych suplementów, w tym kwasu foliowego wraz z codzienną dietą.

Czynnikiem warunkującym prawidłowe żywienie w okresie ciąży jest również podaż witamin i składników mineralnych w ilości proporcjonalnej do zwiększonego zapotrzebowania w tym okresie. Bogatym i łatwo dostępnym źródłem są warzywa i owoce, które powinny być spożywane przez kobiety w ciąży każdego dnia. Są one bowiem źródłem witaminy C i E, folianów i flawonoidów, jak również potasu i błonnika.

Według Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników do najważniejszych witamin oraz mikroelementów, o których suplementacji nie powinny zapomnieć kobiety zarówno w okresie przed, jak i podczas ciąży jest: kwas foliowy, żelazo, magnez, wapń, witamina D3, jod, witamina E oraz kwasy tłuszczowe omega – 3. Suplementacje kwasu foliowego należy rozpocząć przed ciążą i kontynuować do końca drugiego trymestru. Odpowiednia dawka folianów może bowiem uchronić w późniejszym czasie dziecko przed wadami ośrodkowego układu nerwowego. Zespół Ekspertów ds. Pierwotnej Profilaktyki Wady Cewy Nerwowej w 1997 r. zaleca podczas ciąży dostarczenie 0,4 mg kwasu foliowego dziennie.

Niezwykle istotna jest również podaż żelaza, które zapobiega wystąpieniu niedokrwistości zarówno u matki, jak i u płodu. Suplementację żelazem zaleca się w grupie kobiet ciężarnych z ryzykiem niedokrwistości (dieta wegetariańska, zaburzenia wchłaniania) oraz z niedokrwistością (Hb <11 mg/dl). Dzienna dawka żelaza w diecie ciężarnej powinna wynosić 26 -27 mg.

Warto także zwrócić uwagę na suplementację witaminy D3, gdyż jej niedobór skutkuje zaburzeniem gospodarki mineralnej – fosforanowej i wapniowej, co może doprowadzić do osteopenii oraz osteoporozy, a także zwiększa ryzyko wystąpienia waginozy bakteryjnej u matki, która może przyczyniać się do wystąpienia niebezpiecznych powikłań ciążowych. Dzienna dawka zalecana u kobiet ciężarnych i karmiących z niedoborem witaminy D3 w diecie lub z ograniczoną syntezą przez skórę wynosi 2000 IU na dobę.

Niedobór składnika mineralnego jakim jest magnez, mogą wpływać na podwyższenie kurczliwości włókien mięśniowych oraz ryzyko wystąpienia nadciśnienia tętniczego, a także zaburzenia przewodnictwa nerwowo-mięśniowego.

Hipokalcemia, czyli niedobór wapnia może natomiast powodować osteoporozę oraz osteopenię.

Kolejnym składnikiem mineralnym, którego odpowiednia podaż w diecie jest bardzo ważna jest jod. Jego niedobór jest obserwowany u około 50% populacji w Europie. U kobiet w ciąży jest on szczególnie istotny, ponieważ przy odpowiednim spożyciu można dostrzec mniejsze ryzyko występowania zaburzeń rozwoju psychomotorycznego, zespołu nadaktywności ruchowej (ADHD) oraz wrodzonego zespołu niedoboru jodu w postaci neurologicznej u rodzącego się potomstwa. Podaż jodu na odpowiednim poziomie zmniejsza ryzyko poronienia oraz rozpoczęcia aktu porodowego przedwcześnie. Odpowiednie dzienne spożycie jodu należy zapewnić́ przez suplementację preparatami jodku potasu w ilości 200 μg dla całej populacji ciężarnych i karmiących.

Kwasy omega-3 pomagają natomiast w rozwoju ośrodkowego układu nerwowego u płodu, zmniejszają ryzyko wystąpienia porodu przedterminowego, korzystnie wpływają na rozwój motoryczny oraz poznawczy dziecka. Ponadto zmniejszają ryzyko rozwinięcia się w dorosłym życiu chorób takich jak: nadciśnienie tętnicze czy też alergii. Dobowe zapotrzebowanie na nienasycone kwasy tłuszczowe u kobiet ciężarnych i karmiących wynosi około 600-1000 mg DHA.

 

Niskie spożycie warzyw i owoców 

Spożycie warzyw kilka razy dziennie dotyczy tylko 43% kobiet w ciąży, z kolei owoce 2-3 razy dziennie spożywa tylko 58% ciężarnych uczestniczek badań.

Warzywa i owoce powinny być nie tylko składową każdego posiłku, ale trzeba je również spożywać między posiłkami. Są one bowiem głównym źródłem większości witamin i składników mineralnych oraz dostarczają dużych ilości błonnika pokarmowego. Świeże warzywa i owoce pokrywają w znacznym stopniu dzienne zapotrzebowanie na witaminę C i beta-karoten, czyli przeciwutleniacze (zwalczające wolne rodniki) odgrywające ogromną rolę w zabezpieczeniu organizmu przed rozwojem chorób dietozależnych. Owoce i warzywa są niskokaloryczne, dzięki czemu umożliwiają prawidłowy przyrost masy ciała w czasie ciąży. 

Antyoksydanty a szczególnie witamina C i beta-karoten  są niezbędne w czasie ciąży. Niedobór kwasu askorbinowego związany jest ze zwiększonym ryzykiem infekcji, przedwczesnego porodu i stanu przedrzucawkowego. U znacznego odsetka badanych ciężarnych kobiet spożycie warzyw i owoców jest zbyt niskie w odniesieniu do zaleceń żywieniowych, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem niedoboru witamin i mikroelementów.

Po urodzeniu, dziecko przechodzi ze środowiska niskiego tlenu do środowiska o wysokim stężeniu tego gazu. W związku z tym, wzrasta ryzyko szkodliwej peroksydacji. Niedobór witaminy C może prowadzić do niewystarczającej obrony antyoksydacyjnej u dziecka.

Biorąc pod uwagę te dane, celowe wydaje się zalecanie spożywania w czasie ciąży minimum 2 porcji owoców dziennie.

Warzywa to produkty o wysokiej gęstości i wartości odżywczej, dlatego szczególnie kobiety w ciąży powinny realizować zalecenie dla populacji ogólnej i spożywać minimum 3-5 porcji dziennie tych produktów spożywczych.

Wiadomo, że mimo spożywania zalecanych 4-5 porcji warzyw i owoców na dobę, nie jest możliwe osiągnięcie spożycia zalecanych 600 mg dziennie kwasu foliowego, w związku z tym konieczna jest jego suplementacja w czasie ciąży.

 

Ponadto częstym błędem związanym ze stylem życia jest brak lub zbyt niska aktywność fizyczna. Badania wskazują, że blisko połowa ciężarnych z grupy młodszej (48,4%) i 39,3% z grupy starszej nie podejmuje rekreacyjnej aktywności fizycznej w okresie ciąży.

W przeszłości aktywność fizyczna u kobiet w ciąży nie była zalecana przez lekarzy. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku zaszły znaczące zmiany. Zaczęto dostrzegać pozytywny wpływ ruchu na przebieg ciąży. Uprawianie sportu powinno być dopasowane do możliwości kobiety, obecności schorzeń, wcześniejszych doświadczeń z aktywnością fizyczną oraz trymestrem ciąży. Wiele badań naukowych potwierdza zasadność uprawiania sportu w okresie ciąży. Do płynących z tego korzyści należą: polepszenie wydolności organizmu, zmniejszenie nieprzyjemnych dolegliwości okresu ciąży, obniżone ryzyko pojawienia się cukrzycy ciążowej, wzmocnione mięśnie (zmniejszone dolegliwości bólowe odcinka lędźwiowego kręgosłupa), zmniejszone ryzyko wystąpienia żylaków i obrzęków kończyn dolnych, wydajniejszy sen, zwiększony apetyt oraz mniejszy przyrost masy ciała kobiet w ciąży w porównaniu do niećwiczących.

 

Piśmiennictwo:

1. Bojar I., Wdowiak L.: Prawidłowe żywienie kobiet ciężarnych. Med. Ogólna 2006, 12, 159-164.

2. Książyk J.: Zasady żywienia kobiet ciężarnych, karmiących i noworodków karmionych piersią. Klin. Ped. 2004, 12, 5029-5032.

3. Ladipo O.A:. Nutrition in pregnancy: mineral and vitamin supplements. Am. J. Clin. Nutr. 2000, 72, 280S-290S.

4. Picciano M.F. Pregnancy and lactation: physiological adjustments, nutritional requirements and the role of dietary supplements. J. Nutr. 2003, 133, 1997S-2002S.

5. Wierzejska R., Jarosz M., Stelmachów J., Sawicki W, Siuba M. Gestational weight gain by pre-pregnancy BMI Postępy Nauk Medycznych 2011, 9,  718-723

6. Institute of Medicine and National Research Council. Weight Gain During Pregnancy. Reexamining the Guidelines. National Research Council 2009, www.nap.edu/catalog/12584.html

7. Bodnar LM, Siega-Riz AM, Simhan HN et al.: Severe obesity, gestational weight gain and adverse birth outcomes. Am J Clin Nutr 2010; 91: 1642-816.

8. Piotrowska-Jastrzębska J.D., Piotrowska-Depta M., Sidor K.: Zasady prawidłowego żywienia kobiet w okresie ciąży i laktacji. Nowa Ped. 2003, 33, 40-48.

9. Hyżyk AK.; Sokalska N. Ocena zmian masy ciała u kobiet w ciąży. Nowiny Lekarskie, 2011, 80.3: 174-177.

10. Gacek M. Niektóre zachowania zdrowotne oraz wybrane wskaźniki stanu zdrowia grupy kobiet ciężarnych. Probl Hig Epidemiol, 2010, 91.1: 48-53.

11. Scaife AR, McNeill G, Campbell DM, Martindale S, Devereux G, Seaton A. Maternal intake of antioxidant vitamins in pregnancy in relation to maternal and fetal plasma levels at delivery. Br J Nutr. 2006 Apr;95(4):771-8.

12. Ensminger AH, Ensminger ME, Konlande JE, Robson JRK. The Concise Encyclopaedia of Foods & Nutrition. London: CRC Boca Raton, 1995.

13. Książyk J. Zasady żywienia kobiet ciężarnych, karmiących i noworodków karmionych piersią. Klin Pediat 2004, 12: 5029-5032 .

14. Ziemlański Ś. (red.) Normy żywienia człowieka – fizjologiczne podstawy. Wyd Lek PZWL Warszawa 2001.

15. Olafsdottir AS, Skuladottir GV, Thorsdottir I, Hauksson A, Steingrimsdottir L. Maternal diet in early and late pregnancy in relation to weight gain Int. J Obes 2006, 30: 492-499.

16. Ostachowska-Gąsiora A. Podaż białka w diecie kobiet ciężarnych o prawidłowym i  nieprawidłowym stanie odżywienia przed ciążą a masa ciała noworodków. Prob Hig i Epidemiol 2008, 89(4): 537-542

17. Smolin LA, Grosvenor MB. In the beginning: nutrition for mothers and infants. Nutrition. Science & Applications. Philadelphia, PA: Saunders College Publishing, 1999; 423±59.

18. Allen L, Casterline JE. Safe diet for pregnancy. In: Sadler MJ, Strain JJ, Caballero B, eds. Encyclopaedia of Human Nutrition. San Diego, CA: Academic Press, 1999; 1599±605.

19. Suliga E., Zachowania żywieniowe kobiet w ciąży. Pediatric Endocrinology, Diabetes and Metabolism 2011, 17, 2, 76-81

20. Makowska-Donajska, M., & Hirnle, L. (2017). Suplementacja witamin i składników mineralnych podczas ciąży. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 2(4), 166-172.