Folik zapobieganie niedoborom kwasu foliowego u kobiet przed poczęciem i we wczesnym okresie ciąży.

Dowiedz się więcej

To suplement diety dla kobiet w pierwszym trymestrze ciąży (do 13. tygodnia ciąży), zawierający składniki, które trudno uzupełnić za pomocą codziennej diety.

Dowiedz się więcej

To suplement diety dla kobiet w drugim i trzecim trymestrze ciąży (od 14. do 40. tygodnia ciąży) i w okresie karmienia piersią, zawierający składniki, które trudno uzupełnić za pomocą codziennej diety.

Dowiedz się więcej

Historia

Kwas foliowy (z łac. folium - liść) jest witaminą z grupy B odkrytą dość przypadkowo na przełomie lat 30-tych i 40-tych dwudziestego wieku.

Właściwości lecznicze drożdży znano już od wieków. W polskich dziewiętnastowiecznych farmakopeach można znaleźć informację, że Faex medicinalis (drożdże lekarskie) używane były w recepturze do sporządzania pigułek. Stosowano je jako środek witaminowy w leczeniu zaburzeń przewodu pokarmowego i schorzeń skórnych. Liczni ówcześni badacze próbowali znaleźć składnik drożdży decydujący o ich właściwościach leczniczych.

Próbę taką podjął też angielski lekarz Lucy Wills, który przeprowadził następujący eksperyment: u małp zastosował dietę wywołującą niedokrwistość, która ustąpiła po podaniu zwierzętom autolizowanych drożdży. W 3 lata później Wills z Evansem potwierdzili przydatność kliniczną preparatów drożdży u pacjentów chorych na niedokrwistość megaloblastyczną.

Kolejni badacze - Stockstad i Mauming wykazali, że kurczęta potrzebują do wzrostu nieznanego dotąd czynnika, który nazwali faktorem U. Znajdował się on w drożdżach, otrębach i lucernie. W 1941 roku Mitchell, Shunell i Wiliams wyizolowali ze szpinaku związek, który nazwali kwasem foliowym. W roku 1946 Augier wraz ze współpracownikami zsyntetyzował kwas pteroiloglutaminowy.

W latach pięćdziesiątych stwierdzono związek między wadami cewy nerwowej a dietą. Przypadki takie obserwowane były w grupach o niskim standardzie socjo-ekonomicznym a szczególnie często u dzieci, które poczęte były w okresie zimowym oraz wczesną wiosną (tłumaczy się to dietą matek w okresie zimowym). W 1991 roku angielscy badacze wykryli, że u potomstwa kobiet, których pierwsze dziecko miało wadę cewy nerwowej, ryzyko ponownego wystąpienia wady jest o 75% mniejsze w przypadku, gdy przed poczęciem przyjmowały one kwas foliowy. Kolejne badania przeprowadzone wkrótce potem na kobietach węgierskich potwierdziły tezę.

Tak liczne dowody potwierdzające związek suplementacji kwasu foliowego i występowania u noworodków wady cewy nerwowej spowodowały, że w październiku 1992 roku U.S. Public Health Service oficjalnie zaleciło przyjmowanie kwasu foliowego w dawce 0,4 mcg przez kobiety w wieku rozrodczym.

Lek. med. Anna Matyja

Metabolizm i działanie

Wzór kwasu foliowego:

kwas N-{4-[[(2-amino-1,4-dihydro-4-okso-6-pterydylo) -metylo]-amino]-benzolio}-L-glutaminowy

Niezbędnym warunkiem udziału kwasu foliowego w reakcjach enzymatycznych jest jego przekształcenie do czynnej postaci - kwasu 5,6,7,8-tetrahydrofoliowego (FH4), który bierze udział w reakcjach biochemicznych. Uczestniczy jako koenzym w wielu reakcjach enzymatycznych przenoszenia grup jednowęglowych: formylowej, hydroksymetylowej, metylowej, metylenowej i formiminowej.

Bierze udział w syntezie związków purynowych, pirymidynowych i syntezie DNA, metabolizmie aminokwasów oraz w tworzeniu i przemianach mrówczanów. Pełni również istotną rolę w tkankach, w których zachodzą liczne podziały komórkowe, zwłaszcza w układzie krwiotwórczym, nabłonku przewodu pokarmowego i tkankach płodu. Ponadto ma znaczenie w procesach mielinizacji włókien nerwowych. W okresie ciąży zapobiega wadom wrodzonym cewy nerwowej u płodu.

Kwas foliowy (podobnie jak: pirydoksyna, witamina B12) uczestniczy w metabolizmie homocysteiny, będącej metabolitem metioniny. Nadmiar homocysteiny przy niedoborze wspomnianych witamin powoduje uszkodzenie błony wewnętrznej tętnic, działa prooksydacyjnie, a zatem zwiększa ryzyko rozwoju powikłań miażdżycowych.

Dobowe zapotrzebowanie na kwas foliowy u osoby dorosłej wynosi 100-180 mcg, wzrasta w okresie ciąży (do około 400 mcg/24h) i karmienia piersią (około 500 mcg) oraz w stanach zwiększonej lub/i nieefektywnej erytropoezy. Prawidłowy poziom kwasu foliowego w surowicy wynosi 3-11 ng/ml.

Kwas foliowy występuje zarówno w pokarmach pochodzenia zwierzęcego: w wątrobie, nerkach, jak i roślinnego: w drożdżach, orzechach i warzywach liściastych, soji, otrębach pszennych.

W pożywieniu foliniany znajdują się w formie zredukowanych poliglutaminianów. Śluzówka dwunastnicy i górnej części jelita czczego zawiera reduktazę dihydrofilową metylującą zredukowane foliany. Są one szybko wchłaniane i osiągają największe stężenie w osoczu po 30-60 min. Wchłonięte foliany są transportowane do tkanek i magazynowane jako poliglutaminiany. Zapasy kwasu foliowego w organizmie znajdują się głównie w wątrobie i wynoszą około 5-10 mg. Okres wyczerpania zapasów ustrojowych wynosi 3-4 miesiące

Witamina łatwo się utlenia do nieczynnej postaci i łatwo ulega zniszczeniu w czasie gotowania oraz pod wpływem światła słonecznego.

Okres półtrwania w osoczu wynosi około 3-3,5 godziny, a stężenie poniżej 5 ng/ml pozwala przypuszczać, że pokrycie zapotrzebowania jest niedostateczne . Kwas foliowy jest wydalany głównie z moczem. Część podanego kwasu foliowego zużywają bakterie jelitowe.

W Stanach Zjednoczonych zgodnie z zaleceniami FDA od 1998 roku mąka, ryż i ziarno wzbogacane są w kwas foliowy w ilości 0,14 mg na 100 g, w Wielkiej Brytanii w styczniu 2000 podjęto decyzję o dodawaniu kwasu foliowego do mąki (0,24 mg na 100 mg).

Niedobory kwasu foliowego spowodowane są:

  • niedostatecznym dowozem w pożywieniu (noworodki, alkoholicy, marskość wątroby),
  • upośledzonym wchłanianiem jelitowym (zespoły złego wchłaniania, resekcja jelita cienkiego),
  • zwiększonym zapotrzebowaniem (ciąża, zakażenia, przewlekła niedokrwistość hemolityczna, nowotwory)
  • zaburzeniami metabolizmu kwasu foliowego (stosowanie antagonistów kwasu foliowego - metotreksatu, stosowanie leków przeciwdrgawkowych, chloramfenikolu, pyrimetaminy i trymetoprymu).

Niedobór kwasu foliowego może prowadzić do powstania niedokrwistości megaloblastycznej, powodować zaburzenia rozwoju cewy nerwowej, nasilać procesy miażdżycowe (podnoszenie poziomu homocysteiny) i wynikające stąd powikłania naczyniowe, jak: choroba niedokrwienna serca, udary mózgu itd., zwiększać podatność komórek na transformacje nowotworowe oraz powodować zaburzenia psychiczne o charakterze depresyjnym.

Lek. med. Anna Matyja

Stosowanie kwasu foliowego - wskazania i przeciwskazania

WSKAZANIA

Zapobieganie niedoborom kwasu foliowego u kobiet przed poczęciem i we wczesnym okresie ciąży w celu zmniejszenia ryzyka powstawania wad cewy nerwowej u potomstwa.

PRZECIWWSKAZANIA

Nadwrażliwość na kwas foliowy, lub na którąkolwiek substancję pomocniczą.

UWAGI:

Z wyjątkiem ciąży i laktacji nie należy podawać kwasu foliowego w dawkach większych niż 0,4 mg na dobę bez uprzedniego wykluczenia niedokrwistości megaloblastycznej, ponieważ kwas foliowy, zastosowany w tej chorobie bez jednoczesnej suplementacji witaminy B12 mógłby złagodzić objawy hematologiczne, maskując postęp choroby, natomiast nie powstrzymałby dalszego rozwoju objawów neurologicznych. Kobiety, które wcześniej urodziły dzieci z wadą cewy nerwowej są obciążone zwiększonym ryzykiem urodzenia kolejnego dziecka z taką wadą. Przed kolejną ciążą powinny mieć zapewnioną poradę genetyczną. W takim przypadku należy stosować kwas foliowy przez co najmniej trzy miesiące przed planowaną ciążą, w dawkach 4 - 5 mg na dobę.

Kwas foliowy - interakcje i działania niepożądane

INTERAKCJE

Doustne środki antykoncepcyjne (estrogeny), preparaty przeciwgruźlicze, etanol i żywice jonowymienne stosowane w hiperlipidemii: Mogą zmniejszać skuteczność preparatów kwasu foliowego na skutek zwiększonego metabolizmu lub zmniejszonego wchłaniania. Antagoniści kwasu foliowego (sulfonamidy, trimetoprim, pirymetamina, sulfasalazyna) oraz preparaty przeciwnowotworowe (metotreksat): Powodują zaburzenie procesu przekształcania kwasu foliowego do jego postaci biologicznie czynnej (kwas tetrahydrofoliowy) poprzez konkurencyjne blokowanie reduktazy dihydrofolianowej. Mogą zmniejszać skuteczność preparatów kwasu foliowego. Kwas foliowy może wpływać na działanie preparatów przeciwdrgawkowych, normalizując (zwiększając) szybkość metabolizmu tych preparatów, uprzednio obniżoną na skutek jego niedoboru. Konieczne jest monitorowanie stężenia tych preparatów we krwi i ewentualne zwiększenie dawki, w celu uniknięcia napadów padaczki.

DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE

Kwas foliowy rzadko wywołuje działania niepożądane. Najczęściej występują skórne reakcje alergiczne. Bardzo rzadko może jednak dojść do wystąpienia ciężkich reakcji alergicznych w postaci obrzęku naczynioruchowego lub skurczu oskrzeli.

Niezbyt często: Zaburzenia układu immunologicznego: skórne reakcje alergiczne (wysypka, świąd); Rzadko: Zaburzenia żołądka i jelit: gorzki smak w ustach, wzdęcia, nudności, wymioty, biegunka; Zaburzenia psychiczne: brak łaknienia, trudności w zasypianiu, senność, nadmierna pobudliwość nerwowa, depresja; Bardzo rzadko: Zaburzenia układu immunologicznego: obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli

Rola i zastosowanie

Kwas foliowy bierze udział w wielu procesach metabolicznych (np. aminokwasów), odgrywa ważną rolę w tkankach, w których zachodzą liczne podziały komórkowe (układ krwiotwórczy, nabłonek przewodu pokarmowego, tkanki płodu).

Kiedy brak jest odpowiedniej ilości kwasu foliowego, może dojść do niedokrwistości, biegunki, a jeśli stan ten przedłuża się, należy liczyć się ze skutkami spowolnienia syntezy DNA i podziału komórek, a nawet upośledzeniem funkcji układu nerwowego.

Kwas foliowy w profilaktycznej dawce 0,4 mg - podawany kobietom przed poczęciem i w I trymestrze ciąży, zapobiega powstawaniu wad wrodzonych cewy nerwowej u ich potomstwa.

Kwas foliowy jest witaminą nie syntetyzowaną w organizmie i spożywamy go najczęściej w niedostatecznej ilości, niedobory występują bardzo często. Profilaktyczną dawkę kwasu foliowego, jaką stanowi Folik powinna zażywać każda kobieta czy młoda dziewczyna, która rozpoczęła życie płciowe.

Rola kwasu foliowego w organizmie

Kwas foliowy reguluje wzrost i funkcjonowanie komórek; wpływa dodatnio na system nerwowy, decyduje o dobrym samopoczuciu psychicznym; zapobiega uszkodzeniom tzw. cewy nerwowej u płodu, ma korzystny wpływ na masę i rozwój noworodków; bierze udział w zachowaniu kodu genetycznego, w przekazywaniu cech dziedzicznych komórek, reguluje ich podział; usprawnia funkcjonowanie układu pokarmowego, uczestniczy w tworzeniu soku żołądkowego, zapewnia sprawne działanie wątroby, żołądka i jelit; jest czynnikiem antyanemicznym-pobudza procesy krwiotwórcze, czyli powstawanie czerwonych krwinek; chroni organizm przed nowotworami (szczególnie rakiem macicy).

Skutki niedoboru - zahamowanie wzrostu i odbudowy komórek w organizmie, mała ilość czerwonych ciałek we krwi, tzw. anemia megaloblastyczna (makrocytowa), uczucie przemęczenia i kłopoty z koncentracją, stany niepokoju, lęku, depresja, nadmierna drażliwość, bezsenność, roztargnienie, problemy z pamięcią, zaburzenia trawienia i wchłaniania składników odżywczych, niedożywienie, biegunka, zmniejszony apetyt, obniżona masa ciała, stany zapalne języka oraz błony śluzowej warg, bóle głowy, kołatanie serca, przedwczesna siwizna, zahamowanie wzrostu u dzieci i młodzieży.

Prawidłowa podaż kwasu foliowego jest niezwykle istotna u kobiet w ciąży. W celu profilaktyki wad cewy nerwowej u płodu, zaleca się przyjmowanie 0,4 mg kwasu foliowego dziennie, przez okres, co najmniej 1 miesiąc przed poczęciem i w pierwszym trymestrze ciąży.
U kobiet, które urodziły już jedno dziecko z wadą cewy nerwowej zaleca się profilaktykę dawką 4 mg kwasu foliowego na dobę. Nadmiar kwasu foliowego nie jest toksyczny dla ludzi, ale jego zwiększone dawki mogą powodować bezsenność, rozdrażnienie.

Karmienie piersią a kwas foliowy

Kwas foliowy wydzielany jest do pokarmu w sposób aktywny.

Wg zaleceń Amerykańskiej Akademii Pediatrycznej podaż kwasu foliowego w czasie laktacji powinna wynosić 0,5 mg/dobę. Jeżeli dieta kobiet karmiących piersią zawiera taką ilość (badania przeprowadzone na kobietach w Wielkiej Brytanii wykazały, że stężenie kwasu foliowego u kobiet dobrze odżywionych przekraczało tę dawkę), dodatkowa suplementacja nie jest potrzebna. Suplementacja kwasu foliowego wskazana jest jedynie u kobiet źle odżywionych.

Lek. med. Anna Matyja

Układ krążenia a kwas foliowy

Kwas foliowy jest również niezbędnym czynnikiem biorącym udział w metabolizmie homocysteiny- aminokwasu siarkowego powstającego w organizmie w wyniku demetylacji metioniny. W stanach niedoborów kwasu foliowego, witaminy B12 oraz witaminy B6 dochodzi do zwiększonego wytwarzania w komórkach homocysteiny oraz przechodzenia jej do krwi. Niedobór kwasu foliowego w pożywieniu jest główną przyczyną hiperhomocysteinemii. Nadmierna ilość hiperhomocysteiny może uszkadzać komórki śródbłonka, zmniejszać wytwarzanie czynnika relaksującego, powodować zaburzenia krzepnięcia krwi lub wzmagać peroksydację lipidów krwi. Czynniki te przyspieszają powstawanie złogów lipidowych w ścianie tętnic i zakrzepów naczyniowych. Hiperhomocysteinemia należy do niezależnych czynników choroby wieńcowej serca. Przy podwyższonym poziomie homocysteiny wzrasta dwukrotnie ryzyko chorób naczyń: zawału, choroby wieńcowej, udaru, choroby niedokrwiennej kończyn dolnych.

Kwas foliowy nie tylko dla przyszłych mam

O kwasie foliowym mówi i pisze się dość mało, a przecież jego znaczenie dla organizmu jest ogromne. Wystarczy powiedzieć, że niedobór tego związku może spowodować nie tylko powstanie ciężkich zaburzeń rozwojowych u płodu, ale także niedokrwistość, ciężką biegunkę a nawet upośledzenia funkcji układu nerwowego. Ostatnie zaś badania donoszą o wpływie kwasu foliowego na homocysteinę - aminokwas, którego podwyższony poziom zwiększa ryzyko zamknięcia się tętnic (szyjnych - czyli udaru mózgu, tętnic serca - zawału).

Kwas foliowy, czyli witaminę B9, odkryto dość przypadkowo na przełomie lat 30-tych i 40-tych XX wieku, kiedy to zauważono, że na wywoływaną sztucznie u niektórych ssaków niedokrwistość, świetnym lekiem okazują się być... drożdże. Badania kontynuowano, aż okazało się, że drogocenny związek występuje w wielu produktach spożywczych takich jak lucerna, otręby czy szpinak, z którego wreszcie w 1941 roku wyodrębniono związek nazwany kwasem foliowym, czyli potocznie mówiąc - kwasem liściastym (od łac. folium - liść).

Witamina B9 jest jasnożółtą substancją łatwo rozpuszczalną w wodzie, ale uwaga -wrażliwą na wysokie temperatury i światło słoneczne. Pamiętać zatem musimy, że gotowanie, smażenie czy pieczenie produktów zawierających kwas foliowy znacznie obniża jego zawartość. Dlatego, mimo, iż występuje w przyrodzie dość powszechnie, łatwo o jego niedobory w naszym organizmie.

Warto jeszcze dodać, iż kwas foliowy jest witaminą egzogenną, co znaczy, że nie jest on syntetyzowany w organizmie. Częste jego niedobory występują nie tylko ze względu na nieprawidłowości w codziennej diecie, ale również na spożywanie przetwarzanej żywności, która tego kwasu zawiera coraz mniej.

I tu zaczynają się problemy. Kwas foliowy bowiem bierze udział w bardzo wielu procesach metabolicznych, w syntezie związków zwanych purynami, pirymidynami i aminokwasami.

Odgrywa także ważną rolę w procesie podziału komórek, a wraz z witaminą B12 współuczestniczy w regulacji tworzenia i dojrzewania czerwonych krwinek. Dlatego kiedy w organizmie zaczyna brakować odpowiedniej ilości kwasu foliowego, szybko możemy zacząć mieć kłopoty spowodowane niedokrwistością, biegunką, a jeśli stan ten będzie się przedłużał - ze skutkami spowolnienia syntezy DNA i podziału komórek, czy nawet upośledzenia funkcji układu nerwowego. W rezultacie zaczną nasilać się procesy miażdżycowe, co może później objawiać się chorobą niedokrwienną serca a nawet udarami mózgu. Zaburzenia dotyczące podziału komórek sprzyjają powstawaniu raka, a więc niedobór witaminy B9 może powodować transformacje nowotworowe.

Z udziałem kwasu foliowego powstają niezwykle ważne dla równowagi psychicznej związki takie jak serotonina czy noradrenalina. Pierwszy z nich działa kojąco, uspokajająco nastrajając nas optymistycznie, drugi odpowiedzialny jest za dynamikę i aktywność organizmu. Można więc śmiało powiedzieć, że niedobory witaminy B9 są jedną z ważniejszych przyczyn zaburzeń o podłożu depresyjnym.

Na podstawie doniesień z literatury wiadomo, że kwas foliowy jest ważnym czynnikiem w profilaktyce chorób układu krążenia. Uczestnicząc w metabolizmie homocysteiny, zmniejsza ryzyko zamykania się tętnic, zwłaszcza u mężczyzn, a tym samym zmniejsza ryzyko zawału czy udaru mózgu.

Warto także podkreślić, iż przyjmowanie 0,4 mg kwasu foliowego raz dziennie w pełni zabezpiecza średnie zapotrzebowanie organizmu na tę witaminę, spożycie zaś dużych dawek kwasu foliowego może mieć niepożądane skutki, np. w postaci utrudnienia rozpoznania niedoboru witaminy B12

Zawartość kwasu foliowego w warzywach i innych produktach

1 tabletka produktu Folik = 0,4 mg kwasu foliowego czyli 400 mikrogramów (mcg)

ZAWARTOŚĆ FOLIANÓW (kwasu foliowego w postaci naturalnej) W WYBRANYCH PRODUKTACH ŻYWNOŚCIOWYCH w mcg/100g

Produkt świeży gotowany % strat
Wątroba 219 - 364 145 - 240 34
Otręby pszenne 258
Szpinak 155 29 - 90 42
Brukselka 88 - 170 36 69
Szparagi 70 - 175
Bób 130 37 72
Kalafior 120 51 58
Brokuły 90 64 29
Groch 87 34 61
Jajko 70 30 57
Chleb pszenny pełnoziarnisty 39
Papryka 37
Sałata 33
Kapusta 16 - 45 11 53
Banany 28 - 36
Pomarańcze 24
Sery 16
Mleko krowie(świeże) 2 - 12
Wołowina, drób, wieprzowina 5 - 18
Jabłka 6

JESTEŚ W CIĄŻY? Zapisz się do newslettera.

Będziemy informować Cię o najważniejszych momentach
w każdym tygodniu ciąży, aby Twój maluszek rósł zdrowo.